by Þorkell Helgason | nóv 22, 2010 | Á eigin vefsíðu
Allmargir kjósendur hafa spurt um afstöðu mína í orku- og auðlindamálum, ekki síst í ljósi þess að ég var ráðuneytisstjóri í ráðuneyti orkumála og síðan orkumálastjóri alls í umfimmtán ár. Í þessum pistli fer ég stuttlega yfir sögu mína í þessum efnum en í öðrum pistli reifa ég sjónarmið mín til takmarkaðra náttúrugæða og umhverfismála, að svo miklu leyti sem það snertir endurgerð stjórnarskrár.
Áður en lengra er haldið vil ég benda á að í báðum umræddum störfum var ég embættismaður sem bar að þjóna mínum ráðherra til þeirra verka sem hann fýsti að hrinda í framkvæmd. Þetta er talin almenn skylda embættismanna að mati flestra lögspekinga sem um málið hafa fjallað. Ég tel nú, að fenginni reynslu, að þessu ætti að breyta að nokkru leyti þannig að embættismenn ættu að eiga ríkar skyldur við almenning og Alþingi, ekki síst um að veita upplýsingar, jafnvel að fyrra bragði. Á embættistíma mínum hafði ég tvennt að leiðarljósi um orkumálin: Að stuðla að sáttum milli nýtingarsjónarmiða og verndarsjónarmiða og að hvetja til þess að auðlindirnar yrðu verðlagðar eðlilega.
Sem ráðuneytisstjóri átti ég hlut að gerð tveggja skýrslna um nýtingu og verndargildi. Í annarri var farið yfir virkjunarkostina í heild sinni en í þeirri seinni var sérstaklega farið yfir allar hugmyndir um virkjanakosti norðan Vatnajökuls. Í ársbyrjun 1997, nokkrum mánuðum eftir að ég var skipaður orkumálastjóri, hélt ég erindi á náttúruverndarþingi þar sem ég fjallaði m.a. um lykilatriði eins og sjálfbæra nýtingu orkulinda svo og virkjanakosti og verndargildi. Í seinna umfjöllunarefninu reifaði ég aðferðafræði þar sem borið er saman útreiknaður ábati af virkjanakostum og skaðsemi hvers kosts fyrir umhverfið. Þar sagði ég m.a.:
- „Til einföldunar á viðfangsefninu geng ég … út frá því að unnt sé að flokka virkjunarkosti eftir því hve miklum náttúruspjöllum þeir valda. Þar með væri komin tvívíð flokkun á virkjunarkostunum, annars vegar eftir hagkvæmni, þ.e.a.s. eftir kostnaði á orkueiningu, og hins vegar eftir þeim spjöllum sem af virkjun kynni að leiða.“
Þessi aðferðafræði varð síðar grunnhugsunin í Rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma. Ári síðar, eða haustið 1998, átti ég síðan frumkvæði að því við Sveinbjörn Björnsson, deildarstjóri auðlindadeildar Orkustofnunar og Árni Bragason forstjóri Náttúruverndar ríkisins fórum í kynnisferð til Osló til að læra af Norðmönnum um gerð slíkrar rammaáætlunar um nýtingu og vernd vatnsfalla. Um þetta skrifuðum við ítarlega skýrslu. Um vorið 1999 hleypti þáverandi iðnaðaráðherra gerð íslenskrar áætlunar af stað. Enn er verið að vinna að Rammaáætluninni og því miður hefur hún ekki enn fengið lagastoð en svo verður vonandi brátt.
Hitt meginefnið sem ég beitti mér fyrir var á mörkum þess sem ég mátti, enda var það ekki alltaf í takt við sjónarmið ríkisstjórnar, en það var hvatning til stjórnvalda um að verðleggja auðlindanotkun í almannaeigu. Um þetta mál fjallaði ég oft í ræðu og riti, t.d. oft á ársfundum Orkustofnunar að ráðherra áheyrandi. Í einu síðasta erindi mínu sem orkumálastjóri sagði ég á ársfundi Samorku vorið 2007 eftirfarandi:
- „Embættismaðurinn, orkumálastjóri, er kannski kominn út á hálan ís talandi um auðlindaarð, hvar hann myndast og hvar hann skilar sér. En þetta hef ég þó leyft mér í velflestum ræðum mínum á ársfundum Orkustofnunar liðinn áratug. Ég hef gert þetta til þess að vekja athygli á vanda sem mér hefur þótt vera í uppsiglingu, en stjórnmálamenn flestir leitt hjá sér að ræða. Þjóðin er í aldarfjórðung búin að vera klofin í fylkingar um eignarhald og auðlindaarð af auðlindum sjávar. … Viljum við deila um eign og arð af orkulindum í aldarfjórðung og síðan verði niðurstaðan kannski tilviljunarkennd, ekki afleiðing af markaðri stefnu? Er ekki ráð að taka meðvitaðar ákvarðanir um nýtingu orkuauðlindanna, um orkustefnu, og um allt fyrirkomulag í þeim efnum. …
- Öll gæði sem eru takmörkuð eða þarf að skammta með einhverjum hætti fá á sig verðmæti. … [F]arsælasta leiðin til að kljást við loftslagsmálin væri að það kæmust á víðtækir losunarkvótar sem verða virtir til fjár. … Verði kvótakerfi á losun víðtækt í heiminum og þrengt að losuninni svo einhverju nemur fá þessir kvótar hátt verðgildi. …
- Ef almennt losunarkvótakerfi kemst á hver á þá að njóta ábatans af því að markaðsstaða raforkugeirans og áliðnaðarins hérlendis kann að batna umtalsvert? Mér finnst ekki nóg svar að segja: “Ja, fyrst skulum við nú sjá ágóðann verða til, áður en við förum að ráðstafa honum” eins og sagt var fyrir aldarfjórðungi um hugsanlegan fiskveiðiarð. Er ekki betra að ræða um leikreglurnar áður en mönnum fer að hitna í hamsi!
Í niðurlaginu hér var ég að vísa í orð ráðherra þegar ég minntist á það við hann strax eftir að kvótakerfinu var komið á í byrjun níunda áratugarins að kvótar myndu fá á sig verðmæti og þá myndu samstundis skapast deilur.
Samandregið sagði ég síðan í þessu erindi:
„Okkur skortir heildstæða orkustefnu um það hvað við viljum nýta og í hvaða áföngum. Um það hvernig við viljum útdeila orkugæðunum og hvað á að verða um vaxandi arð af þeirri nýtingu? Sama á við um losunarkvóta. Við þurfum strax að móta heildarstefnu um útdeilingu þeirra.“
Ég nefni þennan pistil Játningar fyrrverandi. orkumálastjóra og geri það til að ögra lesendum en ekki síður sjálfum mér. Nú þegar ég horfi yfir farinn veg tel ég að skýrt megi vera að ég barðist fyrir tvennu, eftir því sem staða mín sem embættismanns leyfði:
- Að fundin yrði málamiðlun milli nýtingarsjónarmiða og verndarsjónarmiða með fræðilegum aðferðum eins og síðan varð með Rammaáætluninni. Það sem á skortir er að sú áætlun fái lagagildi.
- Að útdeiling á aðgengi að auðlindum í almannaeigu sé með sanngjörnum hætti og fyrir nýtinguna komi eðlilegt gjald.
Hvað kemur þetta stjórnarskránni, stjórnlagaþinginu og kosningunni til þess við? Meira um það rétt strax.
by Þorkell Helgason | nóv 20, 2010 | Á eigin vefsíðu
„Ég styð Þorkel af því að hann er traustur maður.“ Baldvin Tryggvason fv. sparisjóðsstjóri
„Ég styð Þorkell vegna þess að hann kann að greina vandamál, en hann er líka einn vandaðasti maður sem ég þekki.“ Vilhjálmur Bjarnason lektor
„Ég styð Þorkel vegna þess að hann á gott með að vinna með fólki sem hefur aðrar skoðanir en hans eigin.“ Steingrímur Hildimundarson afgreiðslumaður
„Þorkell Helgason hefur einstaka hæfileika til að sjá hlutina í víðu samhengi.“ Helga Barðadóttir, stjórnsýslufræðingur
„Ég vel Þorkel því hann er traustur, heiðarlegur og vandaður maður.“ Guðfinna S. Bjarnadóttir fv. rektor
„Ég kýs Þorkel Helgason á stjórnlagaþing því þekking og reynsla eiga erindi.“ Pétur Örn Sverrison hrl.
„Ég styð Þorkel því hann getur nefnilega tekið sönsum. Það er ekki öllum gefið.“ Guðrún Jóhannsdóttir fv. bókari
„Ég styð Þorkel af því að hann hefur mikla reynslu og sterka dómgreind.“ Sr. Kristinn Ólason rektor Skálholtsskóla
„Ég styð Þorkel vegna þess að ég tel engan frambjóðenda fremri af reynslu, þekkingu og kostum til að takast á við þetta verkefni.” Magnús Jónsson fv. veðurstofustjóri
„Ég styð Þorkel. Einn eftirminnilegasti og besti kennari minn frá háskólaárunum.” Bjarni Júlíusson tölvunarfræðingur
„Ég styð Þorkel vegna þess að hann er hógvær og einbættur hugsjónamaður.“ Guðrún Óskarsdóttir semballeikari
„Ég kýs Þorkell vegna þess að hann er rökfastur og hugmyndríkur.“ Kolbeinn Bjarnason flautuleikari
by Þorkell Helgason | nóv 19, 2010 | Á eigin vefsíðu
Laugardaginn 20. nóvember kl. 13-18 bjóða nokkrir frambjóðendur til stjórnlagaþings til stefnumóts á 2. hæð kaffihússins Sólons í Bankastræti. Þetta er eitt af örfáum tækifærum sem kjósendum bjóðast til að hitta frambjóðendur, kynnast þeim, spyrja þá og skiptast á skoðunum. Heitt á könnunni og allir velkomnir.
Þeir frambjóðendur sem standa fyrir þessum viðburði eru Eggert Ólafsson, Gísli Már Gíslason, Guðrún Högnadóttir, Helga Sigurjónsdóttir, Margrét Dóra Ragnarsdóttir, Salvör Nordal, Vilhjálmur Þorsteinsson og Þorkell Helgason.
by Þorkell Helgason | nóv 17, 2010 | Á eigin vefsíðu
Kosningin til stjórnlagaþings 27. nóvember er merkisatburður í sögu þjóðarinnar. Í kosningunni sjálfri felast tímamót þar sem nú er kosið hreinni persónukosningu án kjördæmaskiptingar. Hitt er auðvitað aðalatriðið að kosið er til þings sem fær það verkefni að ljúka loksins gerð stjórnarskrár fyrir lýðveldið Ísland. Kynningarblaði um frambjóðendur hefur verið dreift í hús. Mikilvægt er að kjósendur kynni sér frambjóðendur eftir föngum og velji ekki bara þá fyrstu sem þeir rekast á.
Kjósendur, látið ekki ykkar hlut eftir sitja. Flykkist undirbúin á kjörstað, með útfyllt kjörseðilsdrög með ykkur. Þið getið látið duga að velja aðeins einn frambjóðanda en veljið eins marga og þið treystið ykkur til, allt að 25. Aðgætið jafnframt að röðunin skiptir máli. Þetta er forgangsröðunarkosning þar sem hver kjósandi fer aðeins með eitt atkvæði, ekki 25 eins og margir halda. Mikilvægt er að vita að það skaðar aldrei þann frambjóðanda sem þið hafið mestar mætur á að þið bætið öðrum við á eftir honum.
Til eru þeir sem reyna að gera lítið úr þjóðfundinum, kosningunni og væntanlegu stjórnlagaþingi. Þeir dæma sig sjálfir. Það hafa verið sett lög á Alþingi um þessa tilhögun með 39 atkvæðum gegn aðeins einu. Vilji þings og þjóðar er ótvíræður. Kosningin verður að vera glæsileg og stjórnlagaþingið að starfa að mikilli elju og vandfýsi. Nú er aðalatriðið að hvetja alla kjósendur landsins til að undirbúa sig vel og skunda svo á kjörstað laugardaginn 27. nóvember.
by Þorkell Helgason | nóv 17, 2010 | Á eigin vefsíðu
Í fyrri pistlum hef ég varpað fram spurningum um valið á milli þingræðis og forsetaræðis og tjáð mig fylgjandi þingræðinu, þó ekki að öllu leyti eins og það hefur verið. Þvert á móti tel ég nauðsynlegt að styrkja þingræðið. Hvað á ég við? Áður en ég svara því vil ég hamra á því að landsmenn eru innan við þriðjungur milljónar. Umfang stjórnkerfisins verður að taka mið af því. Fámennið setur vissar skorður en gefur okkur líka tækifæri.
Þingræðið felur það í sér að flokkar á þingi koma sér saman um að mynda ríkisstjórn sem síðan starfar í umboði þingsins. Oftast býr stjórnin fyrirfram við stuðning meiri hluta þingmanna. Alla vega verður hún að geta varist vantrausti. Hvaða gagnrýni hefur komið fram á þetta fyrirkomulag? Ég nefni það helsta sem heyrst hefur:
- Að kjósendur viti sjaldnast hvað stjórn þeir eru að kjósa yfir sig. Hver þekkir ekki yfirlýsingar flokkanna um að ganga óbundnir um stjórnarsamstarf til kosninga?
- Að völdin safnist saman hjá ríkisstjórn og jafnvel hjá forystumönnum hennar einum. Ríkisstjórn starfi því ekki í umboði þingsins heldur öfugt! Þetta lýsi sér í því að þingmenn stjórnarflokkanna hafi sig lítt í frammi og láti allt yfir sig ganga, af því að þeir „eigi að vera í liðinu“. Frumkvæði þeirra sé sáralítið.
- Að ráðherrar hafi litla faglega þekkingu á málaflokkum sínum. Þetta endurspeglast m.a. í því að utanþingsráðherrarnir tveir sem eru nýfarnir úr ríkisstjórninni nutu mestra vinsælda allra ráðherranna.
- Að þrátt fyrir meintan yfirgang foringja ríkisstjórnar leiki einstakir ráðherrar lausum hala. Þeir ráðskist með sín mál svo sem mannaráðningar. Meðráðherrarnir signi sig síðan og segist ekki bera ábyrgð á afglöpum félaganna.
Sumt af þessari gagnrýni er ekki með öllu makleg og annað stangast á. Um leið og fólk kallar eftir auknu sjálfstæði og aðhaldi þingsins, ekki síst frá stjórnarþingmönnum, er það líka gagnrýnt að ríkisstjórn komi ekki málum í verk vegna óþægðar „órólegu deildanna“ í stjórnarliðinu.
Hugum að lausnum lið fyrir lið, en í þessum pistli mun ég aðeins tæpa á lausnum, en vísa á væntanlega sérpistla um einstaka þætti:
- Taka má á þessu með fyrirkomulagi kosninga. Vitaskuld er einmenningskjördæmi ein leiðin, þar sem þá myndast gjarnan aðeins tveir sterkir flokkar sem skiptast á að hafa völdin, en sú leið hugnast mér ekki. Unnt er að þvinga – eða a.m.k. hvetja – flokkana til að spyrða sig saman fyrir kosningar og mynda kosningabandalög sem síðan yrðu eftir atvikum að ríkisstjórnarmeirihluta. Þetta mætti gera með því að það bandalagið sem fengi flest atkvæði fengi sjálfkrafa hreinan meirihluta þingsæta. Ekkert er fullkomið, þetta kann að hljóma ólýðræðislegt. Þá má huga að einhvers konar mildari útgáfu. Meira síðar.
- Mér sýnist lausnin geta verið sú að færa ríkisstjórnarforystuna meira inn á þingið, að formennska þingflokks verði æðst á metorðastiga stjórnmálamanna. Það að sitja í ríkisstjórn verði fremur verkefni en pólitísk forysta. Þar með er ég um leið að segja að ráðherrar – sem mættu um leið fá hógværari titil – séu fremur fagmenn en forystusauðir. Ræða þarf kosti þessa og galla og um leið hvort eða hvernig þetta sé framkvæmanlegt. Hvort kveða megi á um slíkt í stjórnaskrá kallar á ítarlegri umfjöllun. Lykilatriði í þessa átt er vitaskuld að ráðherrar sitji ekki á þingi. Aftur efni í sérpistil.
- Hér geta sjónarmið hæglega stangast á. Vitaskuld er ekki verra að ráðherra hafi faglega þekkingu á sínum málaflokki. En er um leið sjálfgefið að hann hafi þá pólitísku reisn sem þörf er á? Með því fyrirkomulagi sem reifað er í 2. lið, að hin pólitíska forysta sé hjá þingflokksformönnum, yrðu ráðherrar að framkvæmdarstjórum. Flokksformennirnir yrðu stjórnarformenn fyrirtækisins landsstjórn, svo tekið sé mið af einkarekstrinum. Aftur efni til umþættingar í sérpistil.
- Meginlausnin á þessu er sú að gera ríkisstjórn fjölskipað stjórnvald, eins og það heitir á lögfræðingamáli. Á mæltu máli merkir það að ráðherrarnir beri sameiginlega ábyrgð; að allar meiri háttar stjórnarathafnir kalli á formlega afgreiðslu í ríkisstjórn. Nú er það svo að mál af því tagi sem hér eru höfð í huga eru almennt borin upp í ríkisstjórn en ekki þannig að því fylgi formlegt samþykki. Ráðherrar geta því komið út af ríkisstjórnarfundi alsaklausir í framan af gerðum félaga sinna! Rannsóknarskýrslan góða bendir æ og aftur á skort á formfestu í stjórnarathöfnum. Þetta er dæmi um það. Dusta mætti rykið af ríkisráði, sem er ríkisstjórn auk forseta, og láta stjórnarathafnir ávallt fá lokaafgreiðslu þar. Ekki bara eftir á eins og nú tíðkast. Enn og aftur meira um þetta síðar, m.a. um forsetaembættið.
Ekki treysti ég mér til að leggja þetta allt til án ítarlegrar umræðu. Á hinn bóginn hefur mér oft reynst vel að örva ímyndunaraflið í mér og samverkamönnum mínum með því að fara á báða enda á lausnarófinu. Þá finnst oft góður meðalvegur. Held áfram í næstu pistlum.
