Stór hópur frambjóðenda hefur opnað vefsíðuna kjostu.org í þeim eina tilgangi að hvetja fólk til að kjósa.
En ekki er nóg að kjósa. Það verður að gera rétt. Munið að kosningarfyrirkomulagið er þannig að frambjóðandinn sem þú setur í efstu vallínu á kjörseðilinn hefur forgang að atkvæði þínu. Næsti maður á kjörseðlinum getur erft atkvæðið (eða hluta þess) frá þeim efsta undir tveimur kringumstæðum. Annars vegar ef sá efsti fær of lítið fylgi til að ná á kjöri eða hins vegar ef hann fær meira fylgi að hann þarf til að ná kjöri. Í báðum tilvikum færist atkvæði þitt (eða viðeigandi hluti þess) til næsta manns á þínum kjörseðli. Og svo koll af kolli. Þetta merkir líka að þú skaðar engan af þeim sem þú berð helst fyrir brjósti með að raða fleirum neðar á kjörseðilinn. En það er lykilatriði að menn raði: Þann efsta viltu helst, en að honum frágengnum viltu þann næsta sem þitt varaval og svo framvegis.
Ég hef nær alla starfsæfi mína komið að stefnumótun um nýtingu náttúruauðlinda. Í pistlinum Játningar fyrrverandi orkumálastjóra geri ég grein fyrir aðkomu minni að orku- og umhverfismálum. En ég hef líka langa reynslu af fiskveiðistjórnunarmálum. Bæði var að ég sinnti ýmissi reiknilíkanagerð á því sviði á prófessorsárum mínum en var einnig í vinnuhópum og nefndnum sem mótuðu kvótakerfið á fyrstu árum þess. Síðastliðið sumar var ég fenginn til að útfæra svokallaða tilboðsleið við útdeilingu á kvótum fyrir stjórnskipaða nefnd um fiskveiðistjórnunarkerfið.
Í báðum þessum málaflokkum hef ég reynt að beita mér fyrir því tvennu að auðlindirnar séu nýttar af varfærni og með sjálfbærni í huga og hins vegar að aðgengi að nýtingu þeirra sé á jafnréttisgrundvelli og að eigandinn, þjóðin, njóti eðlilegs arðs. Þetta hvort tveggja er lífsnauðsynlegt til að friður geti skapast í þjóðfélaginu og að viðkomandi atvinnugreinar geti fengið starfsfrið okkur öllum til hagsbóta.
Ég nefndi það strax í upphafi við ráðamenn sjávarútvegsmála að kvótakerfið myndi leiða til þess að kvótarnir fengju umtalsvert verðgildi og nauðsynlegt væri að ákveða fyrirfram hvernig þeim verðmætum yrði skipt milli útgerðar og þjóðarinnar. Viðbrögðin voru þau að fyrst skyldum við sjá arðinn verða til, áður en við færum að ráðstafa honum. Ég svaraði að þá yrði það of seint; þá væru illdeilurnar hafnar. Ég hef því miður reynst sannspár. Ég er sannfærður um að hin erfiða staða sjávarútvegs nú væri mun betri hefði kvótunum strax verið ráðstafað með tilboðum, með eðlilegum forgangi þeirra sem voru þá í útgerð. Þá hefði kvótaverðið og þar með skuldsetning útgerðarinnar ekki farið út fyrir öll velsæmismörk.
Hvað vil ég þá nú fá sett í stjórnarskrá? Áður en ég svara vil ég benda á að það eru fleiri gæði sem þarf að takmarka aðgang að en orkulindir og fiskimið. Nefna má losunarheimildir á gróðurhúsalofttegundum og fjarskiptarásir af ýmsu tagi. Og fleiri tilvik munu koma til þar sem gæðunum þarf að skipta.
Í 72. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um friðhelgi eignarréttarins. Í þá grein vil ég halda. En hvernig væri að næst á eftir henni kæmi önnur grein sem kvæði á um eign á almannagæðum? Ég ætla mér ekki þá dul að geta einn og óstuddur fært slíkt ákvæði í endanlegt letur; um það og allt annað sem ég mun leggja til, nái ég kjöri á stjórnlagaþing, vil ég hafa samráð við félaga á þinginu, sérfræðinga og almenning. En efnislega vil ég að greinin sé víðtæk en einföld og kveði á um þetta:
Takmörkuðum gæðum í eigu eða undir forsjá almannavaldsins má ekki ráðstafa varanlega. Heimilt er að framselja tímabundinn nýtingarrétt á þeim enda komi fullt verð fyrir. Þó er skylt að taka eðlilegt tillit til hagsmuna þeirra sem hafa fært sér gæðin í nyt áður en slík gjaldtaka er tekin upp.
Orðlagið „komi fullt verð fyrir“ er sótt beint í eignarnámsákvæði 72. greinarinnar.
Margs er að gæta við slíkt ákvæði, ekki síst fyrirvarans í seinni málsliðnum. Til útskýringar er best að taka fiskveiðikvótana sem dæmi. Ég hef frá upphafi verið þeirrar skoðunar að það ætti að bjóða þá upp. Það má gera að settum ýmsum skilyrðum svo sem um tengsl við sjávarbyggðir. En auðvitað má spyrja hvort ekki sé orðið of seint að taka slíkt kerfi upp nú einkum í ljósi þess að margir hafa keypt sér kvóta dýrum dómum af öðrum útgerðarmönnum. Hvort þá verði ekki ranglætið ekki tvöfalt með því að innkalla þá kvóta og láta menn síðan kaupa þá aftur á uppboði. Það er með þetta eins og t.d. lausnina á skuldavanda heimilanna að það er engin lausn til sem getur ekki virst ranglát gagnvart einhverjum. En af þessum sökum tel ég að innköllun á núverandi fiskveiðikvótum verði að vera varfærnisleg. Í mínum huga hefur innköllunin fremur táknræna merkingu, þá að staðfesta að fiskimiðin séu þjóðareign, en að innheimta eigi umtalsverðan auðlindaarð til þjóðarinnar. Því gæti ég séð fyrir mér að innköllunarhlutfallið væri mjög lágt, t.d. 3% á ári.
Nú hef ég reifað ákvæði í stjórnarskrá um ráðstöfun á nýtingarrétti á takmörkuðum gæðum. Þá er ekki nema hálf sagan sögð. Nýting auðlinda stangast í flestum tilfellum á við viðhald og vernd náttúrugæða. Málamiðlun í þessum efnum er óhjákvæmileg og bráðnauðsynleg. Við erum þegar búin að ganga á náttúruna þó ekki væri nema með byggð, ræktun og vegagerð. Flest af þessu er landgæðanýting sem við viljum ekki vera án.
Þetta breytir því ekki að ég styð að í stjórnarskrá komi ákvæði um umhverfismál og náttúruvernd. Ég er ekki sérfræðingur í þeim málum og mun þar hlusta gaumgæfilega á tillögur annarra. Sem viðmið vil ég hafa orðalag úr frumvarpi til breytingar á stjórnarskránni sem foringjar fjögurra flokka lögðu fram á vorþinginu 2008, en þar segir m.a.
„Allar náttúruauðlindir ber að nýta á sem hagkvæmastan hátt á grundvelli sjálfbærrar þróunar til hagsældar fyrir þjóðina og komandi kynslóðir.
Allir eiga rétt til umhverfis sem stuðlar að heilbrigði og þar sem líffræðilegri fjölbreytni er viðhaldið eftir því sem nánar er ákveðið í lögum. Réttur almennings til upplýsinga um ástand umhverfis og áhrif framkvæmda á það, svo og kostur á þátttöku í undirbúningi ákvarðana sem áhrif hafa á umhverfið, skal tryggður með lögum.“
Samandregið er afstaða mín í öllum þessum efnum skýr:
Ég vil að aðgengi að takmörkuðum gæðum í almannaeigu sé á jafnræðisgrundvelli og háð eðlilegu afnotagjaldi. Þessu tvennu tel ég best fyrir komið með markaðsleiðum, uppboðsaðferð, fremur en með loðnum ákvæðum og ráðherravaldi.
Samhliða tel ég rétt og skylt að allar breytingar séu varfærnislegar og sérstaklega að sé ekki traðkað á þeim sem hafa aflað sér aðgengisins dýrum dómum með kaupum frá öðrum sem var gert með leyfi stjórnvalda.
Ég vil málamiðlun og sættir milli nýtingar- og verndarsjónarmiða.
Ég styð ákvæði í stjórnarskrá um sjálfbæra þróun.
Ég vil ákvæði í stjórnarskrá um rétt almennings til heilbrigðs umhverfis svo og rétt til þátttöku í ákvarðanatöku í þeim efnum.
Ríkisútvarpið hefur verið að taka upp stutt viðtöl við frambjóðendur sem verða síðan send út næstu daga. Eftirfarandi eru punktar sem ég hafði mér til handargagns í þessari upptöku. Hér má segja að stefnuskrá mín og tilefni framboðs míns birtist í hnotskurn:
Þarf að breyta stjórnarskrá lýðveldisins núna? Hverju helst?
Fyrst vil ég segja að núgildandi stjórnarskrá er um margt góð enda samin undir áhrifum af frelsisanda nítjándu aldar.
Ég sé fyrir mér að stjórnarskráin hefjist á fögrum orðum um að það sé hlutverk alls almannavalds að vernda fólkið og virða reisn mannsins.
Ég vil styrkja þingræðið, það fyrirkomulag að ríkisstjórn starfi í umboði Alþingis.
Ríkisstjórn á að vera þjónn þingsins, ekki öfugt. Ráðherrar eiga því ekki að sitja á þingi.
Þá vil ég að ríkisstjórn beri sameiginlega ábyrgð á gerðum sínum, en ekki einstakir ráðherrar.
Um leið kalla ég eftir aukinni formfestu í öllum stjórnarathöfnum. Koma verður í veg fyrir að foringjar ríkisstjórnar geti ráðslagast með mál án vitneskju meðráðherranna, eins og dæmin sýna.
Efla þarf aðhald og eftirlit með valdinu undir forystu umboðsmanns Alþingis sem verði e.k. umboðsmaður fólksins.
Um leið og ég vil halda í málsskotsrétt forsetans sem neyðarhemil vil ég ákvæði um þjóðaratkvæði í stjórnarskrá. Hér verður þó að gæta hófs. Megintilgangurinn er að veita þingi og ríkisstjórn aðhald.
Ég vil ákvæði um auðlindir í þjóðareigu sem taki til allra takmarkaðra gæða eða réttinda í almannaforsjá.
Í því sambandi vil ég tryggja að fulls jafnræðis sé gætt við ráðstöfun slíkra gæða. Sérhver breyting í þeim efnum verður þó að hafa eðlilega aðlögun.
Atkvæðisrétt verður að jafna að fullu. Það tel ég best gert með því að gera landið að einu kjördæmi. Það gerir þingmenn ábyrga fyrir velferð allra, líka þeirra sem búa utan höfuðborgarsvæðisins.
Um leið verður að útfæra persónukjör til að veita hverjum þingmanni sterkara umboð kjósenda.
Að lokum vil ég að stjórnarskráin sé endurskrifuð á mannamáli, því breytt sem breyta þarf en ekki sé verið að breyta breytinganna vegna.
Af hverju gefur þú kost á þér?
Ég býð mig fram vegna einlægs áhuga og vilja til að bæta stjórnarfarið og gera það tryggara að búa í okkar fagra landi.
Það sem ég hef til brunns að bera er menntun mín í stærðfræði svo og löng starfsreynslu m.a. sem aðalráðgjafi stjórnvalda um allt sem lýtur að kosningamálum.
Enda þótt ég hafi sterkar skoðanir á ýmsu í stjórnarskránni vil ég vera maður sátta og skynsemi.
Stjórnlagaþinginu er falið að skrifa sáttmála handa þjóðinni til að hún nái aftur fótfestu eftir hrun og aðra óáran.
Stjórnarskráin á eftir föngum að vera vörn gegn græðgi og afglöpum.
Því verðum við öll að kjósa á laugardaginn. Góð kosningarþátttaka verður sigur fyrir lýðræðið, fyrir vald fólksins.
Kosningafræði af ýmsu tagi er sá málaflokkur sem verður mitt sérsvið ná ég kjöri á stjórnlagaþingið. Því kann að virðast einkennilegt að ég hafi ekki tjáð mig ítarlega um þau mál fyrr en nú, á lokastigi kosningarbaráttunar, ef baráttu skyldi kalla! Ein meginástæða þessa hiks er sú að ég tel mig hafa margt annað fram að færa og vil ekki bjóða mig fram til þingsins einungis sem kosningafræðingur! Nú er ekki lengur til setunnar boðið.
Kosningamál hafa verið mér hugleikin nær alla mína starfsæfi. Fyrir stærðfræðinga eins og mig er málaflokkurinn afar áhugaverður. Bein afskipti mín af kosningamálum hófust strax á áttunda áratuginum en þá var ég reiknimeistari og „talnaspekingur“ ríkisútvarpsins á kosninganóttu. Aðkoma mín að stefnumótun í þessum málflokki hófst veturinn 1982-83 þegar ég var fenginn til ráðgjafar við formenn stjórnmálaflokkanna við gerð þeirra stjórnarskrár- og lagabreytinga í kjördæma- og kosningamálum sem komu til framkvæmdar í kosningunum 1987. Síðan endurtók sagan sig um aldamótin síðustu. Rétt er að taka það strax fram að ég taldi ekki alla þá samsuðu sem ég aðstoðaði þingmenn til að búa til ætíð þá bestu, en allt hefur sinn tíma. Upp úr þessu varð ég ráðgjafi landskjörstjórnar og hef séð um úthlutun þingsæta í aldarfjórðung. Undanfarin misseri hef ég beinlínis verið í hlutastarfi hjá landskjörstjórn en tók mér að sjálfsögðu leyfi um leið og ég ákvað að bjóða mig fram til stjórnlagaþings.
Hvað vil ég leggja áherslu á í kosningamálum? Því verður ekki svarað í stuttum pistli þar sem fjölmargs er að gæta þannig að vel takist til við gerð nýs kosningarkerfis og þeirra þátta þess sem eiga heima í stjórnarskrá. Meginþættirnir eru þó skýrir:
Full jöfnun atkvæðisréttar. Nú er sem kunnugt er mikið misvægi atkvæða eftir búsetu. Það er að vísu minna nú en verið hefur líklega allt frá upphafi þingkosninga. Það sem meira er þá hefur verið fullur pólitískur jöfnuður allt síðan 1987 í þeim skilningi að þingflokkarnir hafa haft rétta þingmannatölu miðað við landsfylgi. Engu að síður tel ég að tryggja eigi formlega fullan jöfnuð kjósendanna, ekki bara flokkanna. Ójöfn aðstaða manna eftir búsetu verður ekki bætt með mismiklum mannréttindum. Á aðstöðumun verður að taka með öðrum hætti.
Landið eitt kjördæmi. Þetta er einfaldasta leiðin til að ná fullun jöfnuði allra kjósenda. Fleiri leiðir að því marki koma einnig til álita svo sem að skipta landinu upp í einmenningskjördæmi með nánast jafnmörgum kjósendum í hverju. Ég tel einmenningskjördæmiskerfi hafa ýmsa alvarlega ókosti sem ekki er tóm til að útlista hér. Meginrök mín fyrir einu kjördæmi eru þó annars eðlis, einfaldlega þau að við erum ein smáþjóð í einu landi. Við eigum og verðum að gæta hagsmuna okkar allra í jöfnum mæli. Ekki síst er það hlutverk þingmanna. Hrepparígur og kjördæmapot hefur valdið okkur ómældum skaða og stofnað til illinda. Landsbyggðamenn óttast að með einu kjördæmi, með meirihluta íbúa á höfuðborgarsvæðinu, verði hlutur þeirra fyrir borð borinn. Ég er sannfærður um að svo verður ekki og nægir mér að nefna það sem ég hef oft heyrt landsbyggðaþingmenn segja að bestu stuðningsmenn góðra héraðsmála séu einatt þingmenn úr suðvestrinu. Að auki vil ég nefna að fyrirkomulagi framboða má hátta þannig að frambjóðendur geti höfðað sérstaklega til einstakra landshluta. Þetta gera Danir að nokkru leyti, svo og Hollendingar sem hafa sitt fjölmenna en litla land eitt kjördæmi. Á hitt er jafnframt að líta að kjördæmi í landfræðilegum skilningi er hugtak frá fyrri öldum og á varla við á tímum rafrænna samskipta. Þeir sem ég samsama mig mest með og vildi helst vera í „kjördæmi“ með búa ekki endilega nálægt mér.
Persónukjör. Það er krafa flestra að fá að velja sér frambjóðendur a.m.k. í einhverjum mæli á persónulegan hátt fremur en að þurfa að kaupa ýmsa ketti í sekk flokksframboðanna. Við erum eftirbátar flestra grannþjóða okkar í persónukjörsmálum. Um þetta mál mætti hafa langa tölu, enda hef ég skrifað talsvert um efnið og vísa t.d. á grein í greinasafni mínu á þessum sama vef; sjá https://thorkellhelgason.is/?p=288. Jafnframt má benda á mjög ítarlega umfjöllun um málið í frumvörpum um persónukjör í þing- og sveitarstjórnarkosningum, sjá http://www.althingi.is/altext/138/s/0108.html. Að öðrum ólöstuðum vann ég einna mest að gerð þessara frumvarpa. Verði landið gert að einu kjördæmi er enn ríkari ástæða til að viðhafa persónukjör en ella. Að mínu mati er það forsenda landskjörsfyrirkomulagsins. Að öðrum kosti yrðu kjósendur að kyngja í einu stórum kepp þingamannsefna fyrir landið allt í heilu lagi. Ég kysi að gengið yrði nokkru lengra í persónukjörsaðferðinni en fram kemur í frumvörpunum fyrrnefndu. Þar er boðið upp á að hver einstakur listi sé að megninu til óraðaður og kjósendum falið að raða frambjóðendum og ákvarða þannig hverjir af listanum komast á þing. Ég tel að leyfa eigi kjósendum að velja þvert á lista, þ.e. velja sér frambjóðendur óháð listum. En þessu verður að fylgja pólitísk ábyrgð af hálfu kjósenda. Með því að velja frambjóðendur, einn eða fleiri, sé kjósandinn um leið að veita listanum samsvarandi stuðning. Taka má dæmi: Segjum að kjósandi velji sér einn frambjóðanda, A, af X-lista en tvo B og C af Y-lista og láti þar við sitja. Þá er hann að skipta atkvæði sínu annars vegar á milli listanna þannig að X-listi fær 1/3 en Y-listi 2/3 atkvæðisins. Að auki hefur hann veitt A stuðning til að hljóta eitt af þeim sætum sem X-listinn fær og B og C stuðning til að hreppa sæti Y-listans. Þetta er einfalt í tæknilegir útfærslu. Hví ekki að ganga enn lengra og sleppa flokkunum alfarið út úr dæminu? Ég tel að flokkar, og þá ekki endilega af því sniði sem við búum nú við, hafi pólitískan tilgang sem sé nauðsynlegur lýðræðinu. Breytingin sem þörf er á er fremur sú að þingmenn flokkanna sæki í ríkara mæli umboð sitt beint til kjósenda, en þeir komist ekki á þing fyrir það eitt að hafa klifrað upp metorðastigann innan flokkanna.
Stjórnarmyndun fyrir kosningar. Hver kannast ekki við frasa flokkanna um að þeir gangi óbundnir til kosninga? Það merkir að þeir lofa engu fyrirfram um með hverjum þeir ætli að starfa og mynda ríkisstjórn, ef færi gefst, eftir kosningar. Kjósendur hafa því sjaldnast neina vitneskju um það hvaða ríkisstjórnarmunstur þeir eru að kjósa yfir sig. Af þessum sökum vilja sumir viðhafa einmenningskjördæmi. Þá einfaldist flokkamynstrið og til verði í meginatriðum tveir öflugir flokkar sem skiptist á að fara með ríkisstjórnarvaldið í krafti hreins meirihluta. Ég tel verulegan lýðræðishalla á slíku fyrirkomulagi sem ekki er tóm til að rekja hér í þaula.
En það eru til fleiri leiðir. Ein er sú að hafa kosningakerfið þannig að það hvetji flokkana til að mynda bandalög fyrir kosningar enda verði afleiðingin vonandi sú að eitt slíkra bandalaga fái hreinan meirihluta og geti því myndað ríkisstjórn. Ítalir hafa gengið lengst með tilraun af þessu tagi. Í kosningalögum þeirra (þó ekki nú) hefur verið kveðið á um að það bandalagið sem flest fær atkvæðin fái um leið hreinan meirihluta þingsæta, og rétt ríflega það. Með þessu móti er tryggt að eitt bandalagið getur myndað ríkisstjórn að kosningum loknum og þarf ekki að leita samstarfs við flokka úr öðrum bandalögum. Með þessu móti er verið að líkja eftir tveggjaflokkakerfi í engilsaxneskum löndum. En á þessu er vissulega mikill lýðræðishalli. Það er undir hælinn lagt hvort flokkabandalagið sem fær meirihluta á þinginu styðjist við meirihluta kjósenda.
Fara má mildari leið eins og þá að úthluta hverju bandalagi sem slíku fleiri þingsætum en flokkar þeirra fengju væru þeir ekki saman í bandalagi. Svo er nú þegar í okkar kosningakerfi að nokkru leyti. Flokkar gætu á stundum fengið svo sem eitt aukasæti með því einu að slá sér saman í bandalög. Þetta hafa flokkarnir þó ekki nýtt sér. Ábatinn er ekki nægilegur, eða hvað? Ganga mætti lengra í þessa átt án þess að þjösnast sé á því lýðræði sem felst í hlutfallskosningum; það langt að það dugi til að flokkarnir hópist saman í skýr bandalög um stjórnarmyndun fyrir kosningar. Kjósendur myndu síðan greiða atkvæði einstökum flokkum, eða enn betra einstökum frambjóðendum eins og fyrr segir. Myndun bandalaga væru einungis skilaboð til kjósenda um hvaða stjórnarmynstur sé í boði.
Gagnrýna má að með slíku fyrirkomulagi sé kostur sérframboða þrengdur. Það er að nokkru leyti rétt en þau eru þá, allt eins og flokkarnir, hvött til að sýna á spilin fyrir kosningar um það með hverjum þau vilja starfa eftir kosningarnar.
Að lokum vil ég segja að ákvæði um fyrirkomulag kosninga eiga ekki að vera mjög ítarleg í stjórnarskrá. Í henni eiga að vera grundvallaratriðin eins og að landið skuli vera eitt kjördæmi. Hugsanlega líka ákvæði um persónukjör og heimild fyrir því að hygla megi kosningabandalögum. Ákvæðin á síðan að útfæra í kosningalögum. Reynslan sýnir að þjóðfélagsþróunin kallar á all tíðar breytingar á ákvæðum um kosningar. Ótækt er að í hvert sinn þurfi að breyta stjórnarskrá eins og verið hefur, ekki síst ef það verður gert erfiðara að hrófla við stjórnarskránni en nú er, enda þurfi að bera breytingar á henni undir þjóðina, sem ég styð. Á hinn bóginn má heldur ekki vera of auðvelt að breyta kosningalögum, t.d. ekki til að styrkja stöðu meirihlutans á Alþingi. Úr þessu má leysa með því að kveða á um að slíkar lagabreytingar kalli á aukinn meirihluta á þingi. Nú þegar eru í kosningalögum ákvæði af þessu tagi og er það vel.
