by Þorkell Helgason | nóv 17, 2010 | Á eigin vefsíðu
Í fyrri pistlum hef ég varpað fram spurningum um valið á milli þingræðis og forsetaræðis og tjáð mig fylgjandi þingræðinu, þó ekki að öllu leyti eins og það hefur verið. Þvert á móti tel ég nauðsynlegt að styrkja þingræðið. Hvað á ég við? Áður en ég svara því vil ég hamra á því að landsmenn eru innan við þriðjungur milljónar. Umfang stjórnkerfisins verður að taka mið af því. Fámennið setur vissar skorður en gefur okkur líka tækifæri.
Þingræðið felur það í sér að flokkar á þingi koma sér saman um að mynda ríkisstjórn sem síðan starfar í umboði þingsins. Oftast býr stjórnin fyrirfram við stuðning meiri hluta þingmanna. Alla vega verður hún að geta varist vantrausti. Hvaða gagnrýni hefur komið fram á þetta fyrirkomulag? Ég nefni það helsta sem heyrst hefur:
- Að kjósendur viti sjaldnast hvað stjórn þeir eru að kjósa yfir sig. Hver þekkir ekki yfirlýsingar flokkanna um að ganga óbundnir um stjórnarsamstarf til kosninga?
- Að völdin safnist saman hjá ríkisstjórn og jafnvel hjá forystumönnum hennar einum. Ríkisstjórn starfi því ekki í umboði þingsins heldur öfugt! Þetta lýsi sér í því að þingmenn stjórnarflokkanna hafi sig lítt í frammi og láti allt yfir sig ganga, af því að þeir „eigi að vera í liðinu“. Frumkvæði þeirra sé sáralítið.
- Að ráðherrar hafi litla faglega þekkingu á málaflokkum sínum. Þetta endurspeglast m.a. í því að utanþingsráðherrarnir tveir sem eru nýfarnir úr ríkisstjórninni nutu mestra vinsælda allra ráðherranna.
- Að þrátt fyrir meintan yfirgang foringja ríkisstjórnar leiki einstakir ráðherrar lausum hala. Þeir ráðskist með sín mál svo sem mannaráðningar. Meðráðherrarnir signi sig síðan og segist ekki bera ábyrgð á afglöpum félaganna.
Sumt af þessari gagnrýni er ekki með öllu makleg og annað stangast á. Um leið og fólk kallar eftir auknu sjálfstæði og aðhaldi þingsins, ekki síst frá stjórnarþingmönnum, er það líka gagnrýnt að ríkisstjórn komi ekki málum í verk vegna óþægðar „órólegu deildanna“ í stjórnarliðinu.
Hugum að lausnum lið fyrir lið, en í þessum pistli mun ég aðeins tæpa á lausnum, en vísa á væntanlega sérpistla um einstaka þætti:
- Taka má á þessu með fyrirkomulagi kosninga. Vitaskuld er einmenningskjördæmi ein leiðin, þar sem þá myndast gjarnan aðeins tveir sterkir flokkar sem skiptast á að hafa völdin, en sú leið hugnast mér ekki. Unnt er að þvinga – eða a.m.k. hvetja – flokkana til að spyrða sig saman fyrir kosningar og mynda kosningabandalög sem síðan yrðu eftir atvikum að ríkisstjórnarmeirihluta. Þetta mætti gera með því að það bandalagið sem fengi flest atkvæði fengi sjálfkrafa hreinan meirihluta þingsæta. Ekkert er fullkomið, þetta kann að hljóma ólýðræðislegt. Þá má huga að einhvers konar mildari útgáfu. Meira síðar.
- Mér sýnist lausnin geta verið sú að færa ríkisstjórnarforystuna meira inn á þingið, að formennska þingflokks verði æðst á metorðastiga stjórnmálamanna. Það að sitja í ríkisstjórn verði fremur verkefni en pólitísk forysta. Þar með er ég um leið að segja að ráðherrar – sem mættu um leið fá hógværari titil – séu fremur fagmenn en forystusauðir. Ræða þarf kosti þessa og galla og um leið hvort eða hvernig þetta sé framkvæmanlegt. Hvort kveða megi á um slíkt í stjórnaskrá kallar á ítarlegri umfjöllun. Lykilatriði í þessa átt er vitaskuld að ráðherrar sitji ekki á þingi. Aftur efni í sérpistil.
- Hér geta sjónarmið hæglega stangast á. Vitaskuld er ekki verra að ráðherra hafi faglega þekkingu á sínum málaflokki. En er um leið sjálfgefið að hann hafi þá pólitísku reisn sem þörf er á? Með því fyrirkomulagi sem reifað er í 2. lið, að hin pólitíska forysta sé hjá þingflokksformönnum, yrðu ráðherrar að framkvæmdarstjórum. Flokksformennirnir yrðu stjórnarformenn fyrirtækisins landsstjórn, svo tekið sé mið af einkarekstrinum. Aftur efni til umþættingar í sérpistil.
- Meginlausnin á þessu er sú að gera ríkisstjórn fjölskipað stjórnvald, eins og það heitir á lögfræðingamáli. Á mæltu máli merkir það að ráðherrarnir beri sameiginlega ábyrgð; að allar meiri háttar stjórnarathafnir kalli á formlega afgreiðslu í ríkisstjórn. Nú er það svo að mál af því tagi sem hér eru höfð í huga eru almennt borin upp í ríkisstjórn en ekki þannig að því fylgi formlegt samþykki. Ráðherrar geta því komið út af ríkisstjórnarfundi alsaklausir í framan af gerðum félaga sinna! Rannsóknarskýrslan góða bendir æ og aftur á skort á formfestu í stjórnarathöfnum. Þetta er dæmi um það. Dusta mætti rykið af ríkisráði, sem er ríkisstjórn auk forseta, og láta stjórnarathafnir ávallt fá lokaafgreiðslu þar. Ekki bara eftir á eins og nú tíðkast. Enn og aftur meira um þetta síðar, m.a. um forsetaembættið.
Ekki treysti ég mér til að leggja þetta allt til án ítarlegrar umræðu. Á hinn bóginn hefur mér oft reynst vel að örva ímyndunaraflið í mér og samverkamönnum mínum með því að fara á báða enda á lausnarófinu. Þá finnst oft góður meðalvegur. Held áfram í næstu pistlum.
by Þorkell Helgason | nóv 17, 2010 | Á eigin vefsíðu
Kosningakaffi á Café Reykjavík sem ráðgert var fimmtudaginn 18. nóv. er frestað vegna ferðar til Akureyrar!
by Þorkell Helgason | nóv 17, 2010 | Á eigin vefsíðu
Ég verð á Akureyri síðdegis fimmtudaginn 18. nóv. í hópi góðra meðframbjóðenda að norðan og sunnan. Byrjum í Háskólanum á Akureyri kl. 12:30 og svo á Glerártorgi kl. 15-18.
Síðan verður hópurinn á Selfossi í Kjarnanum á föstudaginn 19. nóv. kl. 16-19.
Þar næst á Sólon Íslandus í Bankastrætinu í Reykjavík á laugardag kl. 13-18.
Vonumst til að hitta sem flesta.
Lýk máli mínu eins og venjulega: Flykkist á kjörstað laugardaginn 27. nóvember og gerið kosninguna til stjórnlagaþings sigur fyri lýðræðið
by Þorkell Helgason | nóv 14, 2010 | Á eigin vefsíðu
Í fyrri pistlum hef ég varpað fram spurningum um valið á milli þingræðis og forsetaræðis og hallast að þingræðinu. Ein af meginforsendum svarsins er hvernig við lítum á stöðu okkar sem smáþjóð úti í miðju Atlantshafi. Við verðum, hvort sem okkur líkar það betur eða verr að horfast í augu við það að við landsmenn erum innan við þriðjungur milljónar. Oft segja menn máli sínu til stuðnings: „Svona gera aðrar þjóðir og við getum ekki verið minni menn.“ Það er nú meinið að við verðum stundum að sætta okkur við smæðina, án þess þó að vera „minni menn“. Við höfum ekki nægilegan mannafla til að gera allt með sama hætti og stórþjóðir, ekki einu sinni það sama og smáþjóðirnar sem byggja hin Norðurlöndin.
Hvað kemur þetta stjórnskipaninni við, þingræðinu og öllu því? Svarið er að þetta er ef til vill kjarni málsins: Við verðum að smíða okkur stjórnkerfi sem hentar okkur, fámennri þjóð á stóru eylandi. Þetta kann að hljóma eins og einangrunarstefna. Það er mér víðsfjarri. Við eigum að ástunda nána samvinnu við grannþjóðirnar og læra af þeim í hvívetna. Lýðræði, mannúð og velferð þegnanna er hvergi meiri en hjá þeim, á Norðurlöndunum og hjá öðrum grönnum okkar meðal Evrópuþjóða. Við þurfum bæta okkur upp smæð okkar með tengslum og samvinnu.
Engu að síður viljum við búa í sjálfstæðu og fullvalda ríki um allt það sem skiptir okkur höfuðmáli: Tunguna, náttúruna okkar fagra lands, auðlindir þess til lands og sjávar og umfram allt mannréttindi og velferð okkar, sérhvers Íslendings. Stjórnkerfið verður að taka á þessu með þeim hætti sem við ráðum við og hentar okkur.
En hvernig? Meira um það í næstu pistlum.
by Þorkell Helgason | nóv 13, 2010 | Á eigin vefsíðu
DV.is á allt gott skilið fyrir að sinna kosningunni til stjórnlagaþings, einn fárra fjölmiðla. Á hinn bóginn hef ég miklar efasemdir um þá aðferð að setja frambjóðendur í krosspróf þar sem þeim er ætlað að taka með afar einföldum og yfirborðskenndum hætti afstöðu til meginþátta í gerð stjórnarskrár. Góð stjórnarskrá verður aldrei til með þeim hætti. Ef svo væri þá þyrfti ekkert stjórnlagaþing heldur dygði að leggja krossaprófið fyrir almenning og láta svo ritnefnd sjá um afganginn. Úr því yrði álíka afurð og þegar nefnd samdi píanókonsert á dögum menningarbyltingarinnar í Kína.
Ég hef sem frambjóðandi engu að síður svarað spurningum DV eftir mikið hik. Hvað gerir ekki frambjóðandi til að falla ekki utangarðs? En ég vara við að afstaða mín til grundvallarmála er margbrotnari en svo að henni verði lýst með hætti þessa spurningaleiks. Nægir að nefna þingræðið og samspil þess við forseta og ríkisstjórn. Fyrirkomulag kjördæma og kosninga er annað mál sem verður með engu móti svarað með jáum og neium. Enn annað dæmi eru samskipti ríkis og kirkju. Segi menn að þeir vilji aðskilnað er sagan ekki öll sögð.
Megingallinn við þessa aðferð til að finna frambjóðanda við hæfi er að svörin segja ekkert um persónuna. Er frambjóðandinn trausts verður? Býr hann yfri þekkingu, reynslu, innsæi eða öðru því sem að gagni má koma? Hverju á frambjóðandi eins og ég að svara ef hann leggur áherslu á góða samvinnu á stjórnlagaþingi og er fús að hlusta, taka rökum og skipta um skoðun?
Ég skora á kjósendur að kynna sér frambjóðendur og falla ekki í þá gryfju að reiða sig á spurningakeppnir.
by Þorkell Helgason | nóv 11, 2010 | Á eigin vefsíðu
Sjaldan er góð vísa of oft kveðin:
Kjörið í stjórnlagaþingskosningunum byggir á forgangsröðun kjósenda, nokkuð sem ekki kemur glögglega fram í opinberri kynningu. Hver kjósandi fer aðeins með eitt atkvæði, ekki 25 eins margir halda. Röðunin á kjörseðilinn skiptir því meginmáli. Sá frambjóðandi sem kjósandinn setur efstan á kjörseðilinn fær fyrstur tækifæri til að nýta sér atkvæðið. Fá hann of lítið fylgi til að eiga möguleika á kjöri færist atkvæðið til þess sem er næstur að vali kjósandans og svo koll af kolli. Ef sá sem er í efsta valínu flýgur á hinn bóginn inn á miklu fylgi færist ónýttur hluti atkvæðisins til næsta manns á seðli kjósandans. Þannig er atkvæði sem mér er greitt að fyrsta vali aldrei kastað á glæ, hvorki ef þú telur mig eiga kosningu vísa (hvað ég vona!) eða ef ég næ ekki kjöri. Í báðum tilvikum gagnast atkvæðið þeim öðrum sem þú færir á kjörseðilinn.
